Cytryna to owoc czy warzywo? Wyjaśniamy wątpliwości

Cytryna to botanicznie owoc, nie warzywo. Rozwija się z zalążni kwiatu drzewa cytrynowego i zawiera nasiona, co jednoznacznie przesądza o jej przynależności do owoców. W kuchni często traktuje się ją jednak jak warzywo, bo dominuje w daniach wytrawnych i ma kwaśny smak. W artykule wyjaśniamy te różnice oraz pokazujemy, jakie właściwości ma cytryna.

Czym jest cytryna z botanicznego punktu widzenia?

Cytryna zwyczajna (Citrus limon) należy do rodziny rutowatych (Rutaceae) i rodzaju Citrus. Do rodzaju Citrus należą także pomarańcze, limonki i grejpfruty. Drzewo cytrynowe osiąga zazwyczaj od około 3 do 10 metrów wysokości, a jego gałęzie u wielu odmian pokrywają kolce. Roślina ma wiecznie zielone liście o długości do 15 centymetrów oraz białe kwiaty z lekkim purpurowym zabarwieniem.

Botaniczna definicja owocu jest precyzyjna. Owoc to struktura powstająca z zalążni kwiatu po zapłodnieniu, a jej głównym zadaniem jest ochrona nasion. Cytryna spełnia oba te warunki, dlatego jej klasyfikacja nie budzi wątpliwości wśród botaników.

Czym jest hesperydium?

Owoc cytryny ma swoją specyficzną nazwę – hesperydium. To rodzaj jagody typowy dla roślin cytrusowych. Składa się z żółtej warstwy zewnętrznej zwanej flavedo, białej warstwy wewnętrznej albedo oraz soczystego, segmentowanego miąższu z nasionami.

Flavedo zawiera olejki eteryczne, a albedo to gąbczasta część bogata w pektyny. Właśnie obecność nasion oraz rozwój z kwiatu sprawiają, że cytryna jest owocem, mimo że jej smak jest bardziej kojarzony z dodatkiem do dań wytrawnych.

Dlaczego cytrynę mylimy z warzywem w kuchni?

Kulinarna klasyfikacja opiera się przede wszystkim na smaku i zastosowaniu. Produkty słodkie i soczyste zwykle uznajemy za owoce, a te o wytrawnym lub kwaśnym profilu bywają traktowane jak warzywa. Cytryna ma intensywnie kwaśny smak z powodu wysokiej zawartości kwasu cytrynowego, dlatego w kuchni pełni głównie funkcję przyprawy.

Takie podejście nie zmienia jednak faktu, że produkt pochodzi z kwiatu i zawiera nasiona. Wiele innych popularnych roślin znajduje się w podobnej sytuacji. W codziennej kuchni traktujemy je jak warzywa, choć pod względem botanicznym są owocami:

• pomidory, które botanicznie są jagodami,
• ogórki zaliczane do owoców roślin dyniowatych,
• papryka będąca owocem,
• cukinia i dynia,
• bakłażan,
• strąki grochu i fasoli.

Zjawisko działa też w drugą stronę. Rabarbar wykorzystuje się w deserach podobnie jak owoce, ale z botanicznego punktu widzenia jego jadalne łodygi zalicza się do warzyw. Dla konsumentów ta różnica zwykle nie ma większego znaczenia, bo przy wyborze kierujemy się po prostu tym, do czego chcemy użyć dany produkt.

Jakie wartości odżywcze i prozdrowotne ma cytryna?

Żółty cytrus ma niską wartość energetyczną. Według danych z tabel składu i wartości odżywczej żywności 100 gramów cytryny dostarcza 36 kcal, a część źródeł podaje 40 kcal. Zawartość węglowodanów ogółem to 9,5 grama, w tym 3,1 grama cukrów. Owoc zawiera też około 2 gramów błonnika i zaledwie 0,3 grama tłuszczu.

Najbardziej cenionym składnikiem pozostaje witamina C. W 100 gramach miąższu znajduje się jej od 50 do 53 miligramów. Ta ilość wspiera układ odpornościowy oraz syntezę kolagenu. Poza tym obecne są potas, wapń, fosfor, żelazo, magnez i miedź. W mniejszych ilościach występują witaminy z grupy B, kwas foliowy, cynk i jod.

Owoc to struktura rozwijająca się z zalążni kwiatu po zapłodnieniu. Cytryna spełnia ten warunek, dlatego z botanicznego punktu widzenia jest owocem, a nie warzywem.

W tabeli przedstawiono zawartość wybranych składników w 100 gramach cytryny:

O aktywności biologicznej soku decydują polifenole, w tym flawonoidy. W cytrynie występują między innymi apigenina, diosmina, hesperydyna, naringenina i kwercetyna. Obok nich obecne są kwasy fenolowe: ferulowy i synapinowy. Te związki działają antyoksydacyjnie i przeciwzapalnie. Wpływają też korzystnie na naczynia krwionośne, obniżają ciśnienie tętnicze oraz zmniejszają agregację płytek krwi.

Olejek eteryczny z cytryny składa się głównie z terpenów, takich jak limonen, beta-pinen i gamma-terpinen. Stosuje się go w masażu, kąpielach i produktach do pielęgnacji twarzy. Ze względu na właściwości fotouczulające nie należy eksponować skóry na słońce bezpośrednio po użyciu kosmetyków z tym olejkiem.

Jak wykorzystać cytrynę w kuchni i pielęgnacji?

Sok z cytryny to naturalny sposób na ograniczenie soli i gotowych sosów. Wykorzystuje się go do skrapiania ryb i owoców morza, przygotowywania marynat mięsnych, dressingów do sałatek oraz orzeźwiających lemoniad. Kwaśny dodatek zmiękcza włókna mięsa i podkreśla smak potraw.

Skórka cytrynowa z żółtej warstwy flavedo nadaje aromat wypiekom, deserom i koktajlom. Można z niej przygotować kandyzowane owoce. W chłodniejsze miesiące plasterek cytryny często trafia do herbaty z imbirem i miodem. W domowej pielęgnacji sprawdzają się proste receptury:

• peeling do dłoni z soku i cukru trzcinowego usuwa zrogowaciały naskórek,
• tonik do twarzy z wody różanej i kilku kropli soku pomaga przywrócić naturalne pH skóry,
• maseczka z miodu i soku cytrynowego wspiera redukcję przebarwień,
• kąpiel z dodatkiem olejku cytrynowego ma działanie relaksujące.

Trzeba przy tym zachować umiar. Duża ilość kwaśnego soku może nasilać objawy refluksu, podrażniać nadżerki i afty oraz szkodzić szkliwu zębów. Najlepiej używać cytryny jako dodatku, a nie codziennego napoju pitego w dużej ilości.

Jak uprawiać i przechowywać cytryny?

Uważa się, że cytryna pochodzi z północnych Indii lub południowo-wschodnich Chin. Powstała prawdopodobnie ze skrzyżowania limy (Citrus aurantifolia) i cytronu (Citrus medica). Na obszarze południowych Włoch pierwsze uprawy pojawiły się już w III wieku n.e. Do Mezopotamii sprowadzono ją około V wieku n.e., a Arabowie rozpowszechnili uprawy w Palestynie, Egipcie i całym basenie Morza Śródziemnego.

Obecnie największe plantacje znajdują się między innymi w Stanach Zjednoczonych, we Włoszech, Meksyku, Grecji i Hiszpanii. W Unii Europejskiej gatunek znajduje się w rejestrze roślin uprawnych. Cytryna jest najbardziej odporna na niskie temperatury spośród cytrusów i może rosnąć w strefach mrozoodporności 9–11.

Jakie warunki lubi drzewko cytrynowe?

W uprawie doniczkowej drzewko cytrynowe wymaga słonecznego miejsca oraz ochrony przed przeciągami. Optymalna temperatura wzrostu wynosi 20–30 stopni Celsjusza, a podłoże powinno być lekkie i przepuszczalne, o pH 5,5–6,5. Roślina potrzebuje około 8 godzin światła dziennego. Rozbudowany system korzeniowy cytryny pobiera z podłoża wodę i składniki mineralne.

Systematyczne nawożenie potasem i fosforem zwiększa plony nawet o 40 procent. Gałęzie przycina się wczesną wiosną, a szkodniki takie jak tarczniki, wełnowce i przędziorki można zwalczać między innymi naturalnymi wywarami. Rozmnażanie z nasion jest możliwe, ale młoda roślina nie zachowuje cech osobnika matecznego.

Jak przechowywać cytryny?

Sposób przechowywania ma wpływ na zachowanie witaminy C i świeżość owocu. Poniższa tabela przedstawia porównanie popularnych metod:

Owijanie cytryn w folię spożywczą może ograniczyć utratę przeciwutleniaczy i błonnika nawet o 30 procent. Warto też regularnie sprawdzać stan owoców i usuwać egzemplarze z oznakami pleśni. Mrożenie soku w foremkach do lodu to prosty sposób na przedłużenie przydatności.